Yaşam Ağacı

4 milyar yıllık soy ağacımız

Bugün yaşayan her canlı tek bir ortak atadan geliyor. Bir dala dokun, açılsın; ortak atanızın ne zaman yaşadığını gör.

Bakteriler
Arkeler
Tek hücreli ökaryotlar
Bitkiler
Mantarlar
Omurgasızlar
Omurgalılar
Memeliler

Liste görünümü

Ağacı adım adım gez

Aynı ağacın açılır liste hâli. Her dal, kardeşlerinden ne zaman ayrıldığını gösteriyor.

LUCASon evrensel ortak ata~4,2 milyar yıl önce dallandı

Bugün yaşayan bütün canlıların ortak atası. Tek hücreli, bakteriye benzer bir organizmaydı ve muhtemelen deniz tabanındaki sıcak ortamlarda yaşıyordu.
💡 2024’te yapılan bir genetik analiz, LUCA’nın yaklaşık 4,2 milyar yıl önce yaşadığını ve 2.600 kadar proteini olduğunu tahmin etti.

BakterilerBacteria~3,4 milyar yıl önce dallandı

Dünya’nın en kalabalık ve en çeşitli canlıları. Çekirdeksiz, tek hücreli; topraktan bağırsağımıza kadar her yerdeler.
💡 Vücudundaki bakteri hücrelerinin sayısı, kabaca kendi hücrelerinin sayısı kadar.

SiyanobakterilerCyanobacteriabugün

Fotosentezle oksijen üreten ilk canlılar.
💡 Yaklaşık 2,4 milyar yıl önceki Büyük Oksijenlenme Olayı’nın sorumlusu onlar. Bitkilerdeki kloroplastlar da bir bitki hücresine yerleşmiş bir siyanobakteriden geliyor.

ProteobakterilerPseudomonadotabugün

Bağırsak bakterilerinden hastalık etkenlerine çok geniş bir bakteri grubu.
💡 Hücrelerimizin enerji santrali mitokondri, bir zamanlar serbest yaşayan bir alfaproteobakteriydi.

FirmikütlerBacillotabugün

Kalın hücre duvarlı bakteriler; yoğurdu, peyniri ve turşuyu onlara borçluyuz.

AktinobakterilerActinomycetotabugün

Toprakta yaşayan, mantar gibi ipliksi büyüyebilen bakteriler.
💡 Kullandığımız antibiyotiklerin çoğu Streptomyces bakterilerinden elde edildi. Yağmurdan sonraki toprak kokusu da onların ürettiği geosmin.

ArkelerArchaea~3,6 milyar yıl önce dallandı

Bakterilere benzeyen ama genetik olarak çok farklı tek hücreliler. Uzun süre yalnızca aşırı sıcak, tuzlu ya da asidik ortamlarda yaşadıkları sanıldı.
💡 1977’de Carl Woese tarafından ayrı bir yaşam alanı olarak tanımlandılar. Bugünkü görüşe göre ökaryotlar, yani biz de, arkelerin içinden çıktık.

Metan üreten arkelerMethanobacteriotabugün

Oksijensiz ortamlarda metan gazı üretirler: inek midesinde, bataklıkta, bağırsağımızda.
💡 İneklerin saldığı metanın kaynağı, midelerindeki bu arkeler.

TACK ve Asgard arkeleriProteoarchaeota~3,2 milyar yıl önce dallandı

Ökaryotlara en yakın arke grupları.

Termofil arkelerTACK grububugün

Kaynayan sıcak su kaynaklarında ve asidik volkanik göllerde yaşayan arkeler.
💡 Bazıları 100 °C’nin üstündeki sularda bile üreyebiliyor.

Asgard arkeleri ve ökaryotlar~2,7 milyar yıl önce dallandı

Ökaryotik hücrenin kökeni: bir Asgard arkesi ile bir bakterinin birlikteliği.

Asgard arkeleriAsgardarchaeotabugün

İskandinav mitolojisindeki tanrıların diyarından adını alan, okyanus tabanı çamurunda yaşayan arkeler.
💡 Ökaryotlara özgü sanılan birçok geni taşıyorlar; biz de bu arkelerin uzak kuzenleriyiz.

ÖkaryotlarEukaryota~1,8 milyar yıl önce dallandı

Hücrelerinde çekirdek ve mitokondri bulunan canlılar: bitkiler, mantarlar, hayvanlar ve sayısız tek hücreli.
💡 Mitokondri, ökaryot hücresinin içine yerleşmiş bir bakterinin torunu; kendi DNA’sını hâlâ taşıyor.

Bitkiler, algler ve akrabalarıDiaphoretickes~1,7 milyar yıl önce dallandı

Bitkileri, algleri ve çok çeşitli tek hücrelileri kapsayan büyük ökaryot kolu.

SAR süpergrubuStramenopiles, Alveolata, Rhizaria~1,4 milyar yıl önce dallandı

Diatomlardan sıtma parazitine kadar çok farklı tek hücrelileri ve kahverengi algleri kapsayan dev grup.

Diatomlar ve kahverengi alglerStramenopilesbugün

Camdan kabuklu tek hücreli algler ve dev deniz yosunları.
💡 Diatomlar, Dünya’daki oksijenin yaklaşık beşte birini üretiyor.

Sıtma parazitiPlasmodiumbugün

Sivrisineklerle bulaşan, kan hücrelerinde yaşayan tek hücreli parazit.
💡 Sıtma her yıl yaklaşık 600 bin insanın ölümüne yol açıyor.

Bitkiler ve alglerArchaeplastida~1,5 milyar yıl önce dallandı

Bir siyanobakteriyi yutup kloroplasta dönüştüren ortak atanın torunları.

Kırmızı alglerRhodophytabugün

Çoğu denizde yaşayan, kırmızı renkli algler.
💡 Mutfakta ve laboratuvarlarda kullanılan agar jeli kırmızı alglerden elde ediliyor.

Yeşil bitkilerViridiplantae~1 milyar yıl önce dallandı

Yeşil algler ve kara bitkileri.

Yeşil alglerChlorophytabugün

Tek hücreliden deniz marulu gibi yapraksı türlere kadar yeşil algler.

Kara bitkileriEmbryophyta~500 milyon yıl önce dallandı

Karaya çıkan ilk bitkilerin torunları.
💡 Bitkilerin karaya çıkışı yaklaşık 500–470 milyon yıl önce başladı ve atmosferi, toprağı ve iklimi kökten değiştirdi.

Ciğerotları ve karayosunlarıBryophytabugün

Damar dokusu olmayan, nemli yerlerde yaşayan küçük bitkiler.

Damarlı bitkilerTracheophyta~430 milyon yıl önce dallandı

Su ve besin taşıyan damarları sayesinde boylanabilen bitkiler.

EğreltiotlarıPolypodiopsidabugün

Tohum yerine sporla çoğalan, yaprakları kıvrık açılan bitkiler.
💡 Karbonifer döneminin dev eğrelti ve kibritotu ormanları, bugünkü kömür yataklarının büyük kısmını oluşturdu.

Tohumlu bitkilerSpermatophyta~320 milyon yıl önce dallandı

Yavrularını tohum içinde koruyan bitkiler.

KozalaklılarPinophytabugün

Tohumlarını kozalak içinde taşıyan ağaçlar.
💡 Bilinen en yaşlı ağaçlar kozalaklı: bazı kılçıklı çamlar 4.800 yaşını geçti.

Çiçekli bitkilerAngiospermaebugün

Çiçek ve meyve oluşturan, bugün karaya hâkim olan bitkiler.
💡 Bugün bilinen bitki türlerinin yaklaşık %90’ı çiçekli bitki.

Hayvanlar, mantarlar ve amiplerAmorphea~1,3 milyar yıl önce dallandı

Hayvanları, mantarları ve amipleri kapsayan ökaryot kolu.

Amipler ve balçık mantarlarıAmoebozoabugün

Şekil değiştirerek hareket eden tek hücreliler.
💡 Bir balçık mantarı olan Physarum, beyni olmadığı hâlde bir labirentte en kısa yolu bulabiliyor.

Hayvanlar ve mantarlarOpisthokonta~1,1 milyar yıl önce dallandı

Hayvanların ve mantarların ortak atası.
💡 Mantarlar, bitkilerden çok hayvanlara yakın akraba.

MantarlarFungi~650 milyon yıl önce dallandı

Besinlerini dışarıda sindirip emen canlılar. Ormanların gizli ağını kuran ve ölü maddeyi geri dönüştüren organizmalar.

Mayalar ve küflerAscomycotabugün

Ekmeği kabartan mayalardan peyniri olgunlaştıran küflere.
💡 Penisilin, 1928’de Alexander Fleming’in fark ettiği bir küften keşfedildi.

Şapkalı mantarlarBasidiomycotabugün

Toprağın altında uzanan iplikleriyle yaşayan, yalnızca üreme organlarını yüzeye çıkaran mantarlar.
💡 Bilinen en büyük canlılardan biri, ABD’de yaklaşık 9 km²’ye yayılmış tek bir bal mantarı (Armillaria).

Hayvanlar ve tek hücreli akrabalarıHolozoa~950 milyon yıl önce dallandı

Hayvanlar ve onlara en yakın tek hücreliler.

Yakalı kamçılılarChoanoflagellatabugün

Hayvanların yaşayan en yakın tek hücreli akrabaları.
💡 Hücreleri süngerlerin besin toplayan hücrelerine şaşırtıcı derecede benziyor; hayvanların atası da muhtemelen böyle bir canlıydı.

HayvanlarAnimalia~780 milyon yıl önce dallandı

Besinini başka canlılardan alan, çoğu hareket edebilen çok hücreli canlılar.
💡 En eski hayvan fosilleri yaklaşık 570–560 milyon yıllık; genetik saatler ise kökeni daha da eskiye yerleştiriyor.

SüngerlerPoriferabugün

Deniz tabanına tutunarak suyu süzen basit hayvanlar.
💡 Ne sinirleri ne kasları var; yine de hayvanlar âleminin en eski dallarından biri.

Dokulu hayvanlarEumetazoa~730 milyon yıl önce dallandı

Gerçek dokuları ve sinir hücreleri olan hayvanlar.

KnidlilerCnidariabugün

Yakıcı hücreleriyle avlanan denizanaları, mercanlar ve deniz şakayıkları.
💡 Turritopsis dohrnii adlı denizanası, yaşlandığında yeniden gençlik evresine dönebiliyor.

İki yanlı simetrik hayvanlarBilateria~690 milyon yıl önce dallandı

Sağ ve sol tarafı, önü ve arkası olan hayvanlar.
💡 Sen ve bir solucan, aynı "kafalı" atadan geliyorsunuz.

ProtostomlarProtostomia~650 milyon yıl önce dallandı

Embriyo gelişiminde önce ağzın oluştuğu hayvanlar.

Deri değiştirenlerEcdysozoa~620 milyon yıl önce dallandı

Büyürken dış kabuğunu ya da derisini değiştiren hayvanlar.

NematodlarNematodabugün

İpliksi, yuvarlak solucanlar.
💡 Dünya’daki hayvanların sayıca çoğunluğu nematod: bir avuç toprakta binlercesi var.

EklembacaklılarArthropoda~560 milyon yıl önce dallandı

Eklemli bacakları ve sert dış iskeletleri olan hayvanlar.
💡 Bilinen hayvan türlerinin yaklaşık %80’i eklembacaklı.

Örümcekler ve akreplerCheliceratabugün

Kıskaçlı ağız parçalarına sahip eklembacaklılar.

Kabuklular ve böceklerPancrustacea~510 milyon yıl önce dallandı

Kabuklular ve onların karaya çıkmış bir kolu olan böcekler.

KabuklularCrustaceabugün

Çoğu suda yaşayan, sert kabuklu eklembacaklılar.

BöceklerInsectabugün

Altı bacaklı, çoğu kanatlı eklembacaklılar; karaların en kalabalık hayvanları.
💡 Böcekler, kabukluların karaya çıkmış bir kolundan evrimleşti.

Yumuşakçalar ve halkalı solucanlarLophotrochozoa~600 milyon yıl önce dallandı

Yumuşakçaları ve halkalı solucanları kapsayan protostom kolu.

YumuşakçalarMolluscabugün

Ahtapottan salyangoza, yumuşak gövdeli hayvanlar.
💡 Bir ahtapotun nöronlarının yaklaşık üçte ikisi kollarında.

Halkalı solucanlarAnnelidabugün

Vücudu halkalardan oluşan solucanlar.

DeuterostomlarDeuterostomia~620 milyon yıl önce dallandı

Embriyo gelişiminde önce anüsün oluştuğu hayvanlar. Biz de bu gruptayız.

DerisidikenlilerEchinodermatabugün

Beşli simetrili deniz hayvanları.
💡 Deniz yıldızları, kopan kollarını yeniden büyütebiliyor; omurgasızlar arasında en yakın akrabalarımızdan.

OmurgalılarVertebrata~515 milyon yıl önce dallandı

Omurgası ve kafatası olan hayvanlar.

Çenesiz balıklarCyclostomatabugün

Çenesi olmayan, yılanımsı ilkel balıklar.

Çeneli omurgalılarGnathostomata~465 milyon yıl önce dallandı

Çenesi olan omurgalılar.
💡 Çene, ilk balıklarda solungaç yaylarından evrimleşti.

Kıkırdaklı balıklarChondrichthyesbugün

İskeleti kemik yerine kıkırdaktan oluşan balıklar.
💡 Köpekbalıkları ağaçlardan daha eski: 400 milyon yıldan uzun süredir okyanuslarda yüzüyorlar.

Kemikli balıklarOsteichthyes~435 milyon yıl önce dallandı

Kemik iskeletli balıklar ve onlardan türeyen dört ayaklılar.

Işınsal yüzgeçli balıklarActinopterygiibugün

Yüzgeçleri ince kemik ışınlarla desteklenen balıklar.
💡 Bugün yaşayan omurgalı türlerinin yaklaşık yarısı bu gruptaki balıklar.

Etli yüzgeçli balıklarSarcopterygii~414 milyon yıl önce dallandı

Yüzgeçlerinde kemik ve kas bulunan balıklar; dört ayaklıların ataları da bunların arasından çıktı.

LatimeryaCoelacanthiformesbugün

Derin sularda yaşayan, "yaşayan fosil" olarak bilinen balık.
💡 Neslinin tükendiği sanılıyordu; 1938’de Güney Afrika açıklarında canlı yakalandı.

Akciğerli balıklar ve dörtayaklılar~408 milyon yıl önce dallandı

Akciğerli balıklar ve karaya çıkan dört ayaklılar.

Akciğerli balıklarDipnoibugün

Hem solungaçla hem akciğerle soluk alabilen balıklar.
💡 Yaşayan en yakın balık akrabalarımız. Kuraklıkta çamura gömülüp akciğerleriyle aylarca yaşayabiliyorlar.

DörtayaklılarTetrapoda~352 milyon yıl önce dallandı

Karaya çıkan ilk omurgalıların torunları.
💡 Tiktaalik (yaklaşık 375 milyon yıl önce), balıkla dört ayaklı arasındaki geçişi gösteren ünlü fosil.

AmfibilerAmphibiabugün

Yaşamlarının bir bölümünü suda, bir bölümünü karada geçiren dört ayaklılar.

AmniyotlarAmniota~312 milyon yıl önce dallandı

Yumurtası kuru karada gelişebilen dört ayaklılar: sürüngenler, kuşlar ve memeliler.

Sürüngenler ve kuşlarSauropsida~280 milyon yıl önce dallandı

Kertenkeleler, yılanlar, kaplumbağalar, timsahlar ve kuşlar.

Kertenkeleler ve yılanlarSquamatabugün

Pullu sürüngenler.

Kaplumbağalar, timsahlar ve kuşlarArchelosauria~255 milyon yıl önce dallandı

Kaplumbağalar ve arkozorlar.

KaplumbağalarTestudinesbugün

Kabuklu sürüngenler.
💡 Kaplumbağalar, kertenkelelerden çok timsahlara ve kuşlara yakın akraba.

ArkozorlarArchosauria~245 milyon yıl önce dallandı

Timsahlar ve dinozorlar (kuşlar dahil).

TimsahlarCrocodyliabugün

Dinozorlarla aynı soydan gelen, suda pusu kuran sürüngenler.

KuşlarAvesbugün

Yaşayan dinozorlar.
💡 Bir tavuk, T. rex’e timsahtan çok daha yakın akraba.

MemelilerMammalia~180 milyon yıl önce dallandı

Yavrularını sütle besleyen, kıllı dört ayaklılar.
💡 Memelilerin soyu, sürüngen soyundan dinozorlar ortaya çıkmadan çok önce, yaklaşık 312 milyon yıl önce ayrıldı.

Yumurtlayan memelilerMonotrematabugün

Yumurtlayarak çoğalan memeliler.
💡 Ornitorenkler, avlarının kaslarındaki elektrik alanını gagalarıyla algılayabiliyor.

Keseliler ve plasentalılarTheria~160 milyon yıl önce dallandı

Canlı doğuran memeliler.

KeselilerMarsupialiabugün

Yavrularını keselerinde büyüten memeliler.

Plasentalı memelilerPlacentalia~102 milyon yıl önce dallandı

Yavrusunu rahimde plasentayla besleyen memeliler.

Afrika ve Güney Amerika memelileriAtlantogenata~98 milyon yıl önce dallandı

Fillerin ve tembel hayvanların ortak atası.

Filler ve akrabalarıAfrotheriabugün

Afrika kökenli memeliler.
💡 Fillerin yaşayan en yakın akrabaları deniz inekleri.

Tembel hayvanlar ve armadillolarXenarthrabugün

Güney Amerika kökenli memeliler.

Kuzey plasentalılarıBoreoeutheria~94 milyon yıl önce dallandı

Plasentalı memelilerin en kalabalık kolu.

LaurasiatheriaLaurasiatheria~85 milyon yıl önce dallandı

Kirpilerden balinalara, eski Laurasya kıtasında ortaya çıkan memeliler.

Kirpiler ve köstebeklerEulipotyphlabugün

Böcekle beslenen küçük memeliler.

Yarasalar, etçiller ve toynaklılarScrotifera~81 milyon yıl önce dallandı

Yarasaları, etçilleri ve toynaklıları kapsayan grup.

YarasalarChiropterabugün

Uçabilen tek memeliler.
💡 Memeli türlerinin yaklaşık beşte biri yarasa.

Etçiller ve toynaklılarFereuungulata~79 milyon yıl önce dallandı

Etçillerin ve toynaklıların ortak atası.

EtçillerCarnivora~55 milyon yıl önce dallandı

Kedigiller ve köpekgiller.

Kedigiller ve akrabalarıFeliformiabugün

Kediler, sırtlanlar ve firavun faresi gibi etçiller.

Köpekgiller ve akrabalarıCaniformiabugün

Köpekler, ayılar ve foklar.
💡 Ayılar ve foklar, kedilerden çok köpeklere yakın akraba.

ToynaklılarEuungulata~77 milyon yıl önce dallandı

Tek ve çift toynaklılar.

Atlar ve gergedanlarPerissodactylabugün

Tek toynaklılar.

Çift toynaklılar ve balinalarCetartiodactyla~62 milyon yıl önce dallandı

Çift toynaklılar ve onların içinden çıkan balinalar.

Geviş getirenlerRuminantiabugün

Çok bölmeli midesiyle otu sindiren memeliler.

Su aygırları ve balinalarWhippomorpha~54 milyon yıl önce dallandı

Su aygırları ve balinalar.

Su aygırlarıHippopotamidaebugün

Balinaların yaşayan en yakın akrabaları.

Balinalar ve yunuslarCetaceabugün

Karadan denize dönen memeliler.
💡 Balinaların ataları yaklaşık 50 milyon yıl önce karada dört ayakla yürüyordu.

Primatlar ve kemirgenlerEuarchontoglires~89 milyon yıl önce dallandı

Primatların ve kemirgenlerin ortak atası.

Kemirgenler ve tavşanlarGliresbugün

Sürekli uzayan ön dişleriyle kemiren memeliler.
💡 Memeli türlerinin yaklaşık %40’ı kemirgen.

PrimatlarPrimates~74 milyon yıl önce dallandı

Kavrayıcı elleri ve öne bakan gözleri olan memeliler.

Lemurlar ve lorilerStrepsirrhinibugün

Islak burunlu primatlar.

MaymunlarSimiiformes~43 milyon yıl önce dallandı

Maymunlar ve insansı maymunlar.

Yeni Dünya maymunlarıPlatyrrhinibugün

Orta ve Güney Amerika’da yaşayan maymunlar.
💡 Atalarının Afrika’dan Güney Amerika’ya, okyanusta sürüklenen bitki adacıkları üzerinde geçtiği düşünülüyor.

Dar burunlularCatarrhini~29 milyon yıl önce dallandı

Afrika ve Asya maymunları ile insansı maymunlar.

Eski Dünya maymunlarıCercopithecidaebugün

Afrika ve Asya’da yaşayan maymunlar.

İnsansı maymunlarHominoidea~20 milyon yıl önce dallandı

Kuyruksuz primatlar.

GibbonlarHylobatidaebugün

Kollarıyla ağaçtan ağaca sallanan küçük insansı maymunlar.

Büyük insansı maymunlarHominidae~15,2 milyon yıl önce dallandı

Orangutanlar, goriller, şempanzeler ve insanlar.

OrangutanlarPongobugün

Güneydoğu Asya ormanlarında yaşayan kızıl tüylü büyük maymunlar.

Goriller, şempanzeler ve insanlarHomininae~8,6 milyon yıl önce dallandı

Afrika’nın büyük insansı maymunları ve insan.

GorillerGorillabugün

Yaşayan en büyük primatlar.

Şempanzeler ve insanlarHominini~6,5 milyon yıl önce dallandı

İnsan soyunun şempanze soyundan ayrıldığı nokta.

Şempanzeler ve bonobolarPanbugün

Yaşayan en yakın akrabalarımız.
💡 DNA dizimizin yaklaşık %98,8’i şempanzelerle aynı.

İnsanHomo sapiensbugün

Yaklaşık 300 bin yıl önce Afrika’da ortaya çıkan türümüz.
💡 Bilinen en eski Homo sapiens fosilleri Fas’taki Cebel İrhud’da bulundu ve yaklaşık 300 bin yıllık.

Kaynaklar ve notlar

Ayrılma zamanları moleküler saat tahminleridir; özellikle 500 milyon yıldan eski dallanmalarda farklı çalışmalar yüz milyonlarca yıl farklı sonuçlar verebilir. Ağaç, bugün yaşayan ana grupları gösterir; nesli tükenmiş canlılar (ör. dinozorların çoğu) ayrı dal olarak gösterilmemiştir.